Ouderwetse kritiek op Zwarte Piet

Het Citaat Zwarte Piet Telegraaf 1989
 

De Telegraaf, 16 december 1989

De zwartepietendiscussie is veel ouder dan de meeste mensen denken. Zwarte Piet roept niet pas 5 jaar weerstand op, maar al zeker 50 jaar. Het Citaat zet 5 klassieke krantenartikelen op een rijtje.

Samen met Beeld en Geluid en het Persmuseum maakte Het Citaat de expositie Zwarte Piet in de media. De veranderingen die de helpers van Sinterklaas hebben doorgemaakt vormen de rode draad door de tentoonstelling. Ook de huidige discussie wordt in een historisch kader geplaatst. De expo is te zien tot 8 januari 2017.

Vanuit je luie stoel kun je voor het bezoek alvast 5 oude krantenartikelen lezen, die aangeven dat Zwarte Piet al lange tijd omstreden is. Opvallend is dat elke tijd weer zijn eigen argumenten met zich meebrengt. Al veranderen sommige argumenten nooit.

1. Discussies in Amigoe di Curacao

In de Antilliaanse krant Amigoe di Curacao duiken in de jaren 60 al discussies over het sinterklaasfeest op. Op 2 december 1965 waarschuwen Y. Ramphal en O. Ferrol dat de Zwarte Piet-figuur een negatieve invloed kan hebben op de eigenwaarde van de donkere jeugd Interessant is de opmerking dat in ‘menige Christelijke kring in Nederland reeds discussies hierover zijn gevoerd’.

De redactie van krant zelf leek een andere mening toegedaan, getuige het (anonieme) commentaar op een ingezonden stuk 2 jaar later:

‘De discriminatoire tendens zit niet in de Zwarte Piet-figuur, maar in uw eigen gedachtengang.’

2. Zwarte Sinterklaas en Anti-NAVO

De anti-racismegroep Amsterdam zag in Sint en Piet een voortzetting van racistische machtsstructuren. De actiegroep liet daarom in 1969 tijdens een anti-NAVO-congres een Zwarte Sinterklaas opdraven met Witte Pieten als helpers.

'Mijn witte knechtjes voldoen uitstekend; u moet echter wel een beetje voor ze oppassen: ze zijn erg agressief.'

Niet veel kranten deden verslag van het protest, en er kwamen maar weinig mensen op af. Het Nationaal Archief heeft wel een interessante foto van de actie:

Sinterklaas/Sint Nicolaas met een zwarte huidskleur en - baard en blanke Zwarte …

Fotograaf onbekend, 21 november 1969, Amsterdam, Collectie Spaarnestad

3. Symbool van racisme?

In 1984 schreef de Amerikaanse sociologe Toni Stuart een gedreven betoog in NRC Handelsblad. Enkele voorspellingen uit het artikel blijken 30 jaar later uitgekomen:

‘De discussie over Zwarte Piet is nog niet voorbij – hij begint nog maar net’

‘Zolang de protesten tegen Zwarte Piet worden genegeerd, zullen ze voortduren en groeien.’

4. Interview met Rahina Hassankhan

‘Waarom Sinterklaas zo nodig zwarte helpers hebben?' schreef De Telegraaf op 11 november 1988 in hun bekende koeienletters. Onderzoekster Rahina Hassankhan werd die dag geïnterviewd over haar boek Al is hij zo zwart als roet. Het boek is een kort overzicht van de geschiedenis van het sinterklaasfeest. Hassankhan laat zien dat er voor Zwarte Piet andere helpers van de goedheiligman waren, zoals duivels en heksen. De Sint kan dus best nog een keer van hulp wisselen.

Een brievenschrijver vond haar conclusie te ver gaan: ‘Wat minder overgevoeligheid van de kant van de wat donker gekleurde Nederlanders mag toch ook wel.’

Hoewel De Telegraaf tegenwoordig resoluut pro-Zwarte Piet is, was er eind jaren 80 ruimte voor discussie. En jaar na het interview met Hassankhan vroeg de krant zelfs of Zware Piet niet beter verboden kon worden, in een verslag van de expositie Wit over Zwart van het Tropenmuseum.

De Telegraaf, 16 december 1989

5. Institutioneel racisme

De zwartepietendiscussie in de 21e eeuw gaat niet alleen over het volksfeest. En dat was in 20e eeuw niet anders. Zwarte Piet wordt en werd gezien als een symbool van een groter probleem. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het artikel 'De Anti-racisten' van Hans Moll in het NRC Handelsblad van 3 november 1990. De uitspraken die Moll citeert zouden 25 jaar later zo weer in de krant kunnen. Of op een blog.

Dat konden de geïnterviewden in 1990 natuurlijk niet weten. Sterker nog, Henri Dors, lokaal politicus in Amsterdam, dacht toen dat Sinterklaas en Zwarte Piet sowieso op hun retour waren:

‘Zwarte Piet en Sinterklaas? Die tackelen we wel, dat is een kwestie van een paar jaar en dan houdt het op.'

Dat blijkt inmiddels een flinke misrekening te zijn geweest.

Het ging Dors vooral om de dominante cultuur die ‘witte mannen van de middenklasse’ oplegde aan andere culturen. Dit institutioneel racisme zag Dors bijvoorbeeld terug in de verdeling van arbeid. Maar ook in de Nederlandse taal. Van de voorbeelden die hij opnoemde zijn de woorden ‘autochtoon’ en ‘allochtoon’ het meest interessant.

‘Vanuit hun machtspositie zullen witte mensen natuurlijk nooit een neutrale definitie maken voor etnische groepen.’

Zwarte Piet is niet verdwenen, maar het woord ‘allochtoon’ officieel wel. Wat natuurlijk niet wil zeggen dat er problemen zijn opgelost.