Witte Piet en Zwarte Sint

Witte Piet en Huispiet Sinterklaasjournaal Het Citaat
 

Een witte Piet naast Sinterklaas zorgt nogal eens voor reuring. Toen in 2014 een ongeschminkte Piet Lut in het Sinterklaasjournaal opdook, leidde dat tot veel ophef en zelfs een kansloos wetsvoorstel. Twee jaar later zijn er meerdere witte Pieten te zien in het NTR-programma. RTL heeft zelfs, net als Nickelodeon, alleen nog maar ongeschminkte Pieten.

Tweet over witte Piet Het Citaat
Tweet over witte Piet Het Citaat

Als we af gaan op onlinereacties vinden kinderen het een probleem. Of juist helemaal niet. Er is eigenlijk slechts anekdotisch bewijs. Maar toch is het onderwerp belangwekkend genoeg voor politici om erop te reageren.

Een hoop ophef dus. De geschiedenis van het sinterklaasfeest laat echter zien dat witte Pieten niet zo baanbrekend zijn. De goedheiligman nam vaker ongeschminkte hulpen mee. Ook wordt er al decennia gesproken over het inwisselen van Zware Piet voor een witte. Daarover schreven we eerder op dit blog en we zetten nog een aantal voorbeelden op een rijtje.

1. Witte knechten van Sint

Sinterklaas heeft door de eeuwen heen allerlei hulpjes gehad: duivels, fantasiedieren, heksen, enzovoort. Journalist Arnold-Jan Scheer omschrijft er tientallen in zijn film en boeken. De meeste hulpfiguren zijn zwart. Toch zien we op archiefbeelden vaak ook witte knechten naast Sint.

Sinterklaas op het Damrak rijdt met witte en zwarte knechten, 1965, Joop van Bilsen, Nationaal Archief, Anefo, licentie CC-BY
 

Amsterdam, 1965, Joop van Bilsen, Nationaal Archief/Anefo, licentie CC-BY.

Bovenstaande foto laat zien dat de begeleiders van het paard van Sinterklaas niet geschminkt zijn. Hun kleding is ook anders van de Zwarte Pieten. Helemaal links op de foto een witte hulp die wél een pietenkostuum draagt.

Deze foto van het Nationaal Archief is ook onderdeel van onze expositie in het Persmuseum. Een bezoeker merkte op dat de belangrijkste 'Piet' in die dagen wit was, omdat hij de leiding had. Zwarte Pieten mochten niet vooroplopen. Een andere verklaring is dat de witte hulpen Spaanse edelen moesten voorstellen.

Juliana met een Witte en Zwarte Piet, 1953 Het Citaat
 

Amsterdam, 1953, fotograaf onbekend, Nationaal Archief/Elsevier, licentie CC-BY.

2. Het 'negernummer' van De Groene

Op 19 april 1930 bracht De Groene Amsterdammer het zogenaamde 'negernummer' uit. Alle artikelen in het opinieblad gingen die week over mensen met een donkere huidskleur. Filmcriticus en cartoonist L.J. Jordaan schreef bijvoorbeeld dat donkere mensen zich op film moesten gedragen 'zooals de blanke hem in zijn ijdele superioriteit verlangt.'

De eerste negers, die op het projectiedoek verschenen, waren geen negers – het waren zwartgeschminkte blanken en zij gaven de vernederendste, stompzinnigste caricaturen, welke ooit den…westerling onteerden.

Collega Melis Stoke nam de 'beschamende' rol van de westerse reclame onder de loep. Het laten figureren van donkere mensen in advertenties voor zwarte producten als drop en schoensmeer zorgde volgens hem voor het niet serieus nemen van een 'bevriend ras'. Lezers moesten zich niet blindstaren op het uiterlijk van mensen, maar ook hun innerlijke kwaliteiten opmerken. Om de jeugd goed op te voeden, moest men beginnen door op 5 december 'een zwarten Sinterklaas, gediend door een wit knechtje' op te voeren.

Zwarte Sinterklaas Witte Piet Harmsen van Beek, Melise Stoke Het Citaat

Tekening van Harmsen van Beek bij het artikel van Melis Stoke, De Groene Amsterdammer.

3. Het witte pietenplan

De omgekeerde wereld: Een zwarte Sinterklaas/Sint Nicolaas en een witte/blanke Z…

Foto voor omslag Panorama, fotograaf De Boer, collectie Spaarnestad.

Riet Grünbauer vond eind jaren 60 dat het afgelopen moest zijn met Zwarte Piet. Ze deed haar beklag bij diverse burgemeesters, De Bijenkorf en de VPRO. Het weekblad Panorama hapte toe en liet haar een witte pieten-plan presenteren. Daarin betoogde ze dat Zwarte Piet rassendiscriminatie bevorderde. Als reactie hierop stelden 58 mensen in een open brief:

Ik kan u met stelligheid zeggen dat dit voor vele Surinamers en andere gekleurde mensen als een verlossend woord is gekomen...Het is voor de blanken vaak moeilijk te begrijpen hoe eenzaam zo'n kind zich soms maanden later nog voelt wanneer het voor „zwarte Piet" wordt uitgescholden.

Een ander geluid was ook te horen, getuige deze ingezonden brief in Algemeen Handelsblad: 

Niet overal zó diep over nadenken, dat is helemaal niet goed voor de mens en veroorzaakt slechts moeilijkheden.

Na een zeer intimiderend incident staakte Riet Grünbauer haar actie.

4. Ursul de Geer als Zwarte Sinterklaas

Ursul de Geer als Zwarte Sinterklaas in De Bijenkorf 1970 Het Citaat
 

Ursul de Geer als Zwarte Sinterklaas in De Bijenkorf rond 1970, privécollectie.

Ursul de Geer mailde naar aanleiding van de expositie in het Persmuseum ons het volgende:

December 1969 of 1970 ben ik als zwarte Sinterklaas met een witte Piet de Bijenkorf ingegaan. Natuurlijk in het kader van "de wereld verbeteren". Actievoeren was toen de normaalste zaak van de wereld. Ik werkte in die tijd naast mijn studie bij het buurthuis de MOOR in de Bethaniestraat. Daar is deze actie verzonnen. 
Toen wij in de Bijenkorf verschenen vonden de kinderen het allemaal de normaalste zaak van de wereld. Ze riepen tot onze vreugde alleen maar; 'kijk daar is Sinterklaas en zwarte Piet'.  
De ouders echter werden woedend en waarschuwden de beveiliging. We zijn met harde hand uit de Bijenkorf verwijderd.
Those were the days....
Ursul de Geer als Zwarte Sinterklaas 1970 Het Citaat
 

Ursul de Geer als Zwarte Sinterklaas in De Bijenkorf rond 1970, privécollectie

Verder lezen

  • Ook op ons pakpapier is te zien dat er in verschillende tijden anders wordt gedacht over de kleur van Piet, aldus de Volkskrant.
  • Meer over het 'Negernummer' en Melis Stoke op dit blog van Usha Marhe.
  • Lees oude nummers van De Groene Amsterdammer.
  • Een interview met de zoon van Riet Grünbauer in de Volkskrant.
  • Een ontdekkingstocht naar de eerste witte pieten heeft een voorlopige winnaar, aldus het Brabants Dagblad. Hieronder de betreffende tekening uit 1925. 
Sinterklaas en twee witte Pieten 1925
 

We zouden nog veel meer voorbeelden kunnen opnoemen, van een liedje van VOF de Kunst tot een boek van Katja Schuurman. 'Maar onze tijd is beperkt', om met Drs. P te spreken. Hebben we nog een interessante witte piet gemist? Laat het ons hieronder weten.